Yapay zekâ dost mu, düşman mı?
Yavuz Sert

  Sayı: 130 - Ekim / Aralık 2026

Tweetle

Yapay zekâ herkesin gündeminde. İnsanlık tarihinde yediden yetmişe, toplumun her kesimince eş zamanlı olarak bu kadar yoğun konuşulan başka bir konu oldu mu acaba?

Bu durum şaşırtıcı değil çünkü herkesin aklında benzer sorular ve endişeler var: Yapay zekâ işimizi elimizden alacak mı? Ailemizi, ekonomiyi, ülkemizi nasıl etkileyecek? Yapay zekâ dünyayı ele mi geçirecek? İnsanlığın sonu mu geliyor?

Bu yazıda bu soruların yanıtlarını vermek gibi bir iddiamız yok. Zaten yapay zekâ teknolojilerini geliştirenler de dahil kimse henüz net bir cevap veremiyor; yalnızca farklı yorumlar, yaklaşımlar ve tahminler mevcut. Etrafımızda dönen bu tartışmaları kavrayabilmek için yapay zekânın ne olduğuna, nasıl çalıştığına ve tam olarak ne yapıp da bu denli büyük sorular sordurduğuna bakmamız gerekiyor.

“Yapay zekâ” kavramı yaptığı işi anlatmak açısından çok başarılı bir isim. “Yapay” kelimesi “yap” kökünden geliyor, sözlükteki anlamı “tabiattaki durumuna benzetilerek yapılmış, yapma, sun’î” demek. Örneğin çoğu içecekte veya yiyecekte kullanılan yapay aromaları düşünelim, sütün içine yapay muz aroması koyuluyor, muz tadı alıyoruz. “Yapay zekâ” kavramında da asıl faktör insanoğlundaki düşünme, algılama, akıl yürütme, yargılayıp sonuç çıkarma yeteneği, anlama gücü anlamına gelen insan zekâsı. Yapay zekâ, insanın öğrenme, algılama ve karar verme gibi bazı bilişsel yeteneklerinden esinlenen yöntemlerle makinelerin belirli görevleri gerçekleştirmesini sağlar.

Evet, kilit nokta insan zekâsının ve öğrenmesinin taklit edilmesi… Yapay zekânın bu kadar önemli olması insanın öğrenme yeteneğini taklit edebilmesinden geliyor. Bu elbette yine insanların bu şekilde algoritma geliştirmesi ile oluyor. Herkesin kabul ettiği gibi bu çok büyük bir gelişme... “Makineler insanlar gibi düşünebilir mi” ya da “makineler insanları taklit edebilir mi” soruları tarihte sorulmuşsa da bilimsel makale olarak ilk kez II. Dünya Savaşı’nın seyrini değiştiren Enigma şifrelerinin çözülmesinde kilit rol oynayan Alan Turing isimli bir İngiliz matematikçi tarafından ortaya atılmıştır. Meşhur Turing testinde iki oda vardır, odaların birinde insan, birinde bilgisayar vardır ve sizin sorduğunuz sorulara yazılı yanıtlar verirler. Cevaplardan hangisinin insan, hangisinin bilgisayar olduğunu anlayamazsanız, makine testi başarılı olarak geçti demektir. Bu test halen resmî olarak başarılı olarak sonuçlanmadı ancak hemen herkesin kullandığı ChatGPT, Gemini gibi yapay zekâ yazılımları ile konuşurken karşımızda insan varmış gibi hissettiğimiz de bir gerçek.

Bilgisayar uygulamaları kendilerine verilen yönergelere göre işlem yaparlar. Bu yönergeler bir programcı tarafından satır satır önceden yazılır. Uygulamaya bir girdi (input) verilir, bu girdiye yazılan kod üzerinden daha önce programlanan işlemler yapılır ve çıktı (output) elde edilir. Klasik bir bilgisayar programı bu şekilde çalışır. Yapay zekâda ise mantık değişir. Burada da bir girdi vardır; ancak aradaki hesaplama kuralları bir insan tarafından kodlanmaz. Yapay zekâ, devasa verileri inceleyerek doğru sonuca nasıl ulaşacağını kendi öğrenir ve bu kurallar dizisini kendisi oluşturur.

Programlanan bir uygulama ile öğrenen bir uygulama arasındaki farkı şöyle açıklayabiliriz. Örneğin hesap makineleri insandan çok daha hızlı işlem yapabilir. Ama yapacağı işlemler önceden belirlenmiştir. Eğer elinizdeki hesap makinesinde çalışan yazılıma “sayının karesini al” fonksiyonu kodlanmamışsa o makinede “ikinin karesini hesapla” işlemini yapamazsınız. Yazılımında hangi işlemler varsa, toplama, çıkarma, çarpma gibi o işlemleri yapabilirsiniz. “Öğrenen” bir yazılım ise çalışırken yeni işlemler öğrenebilir. Bu öğrenme sırasında “bir sayının kendisi ile çarpımı o sayının karesidir” verisindeki kalıbı (patern) keşfederek o işlemi yapabilme yeteneği kazanır.

Yapay zekâ çalışmaları son yıllarda çok hızlansa da başlangıcı hayli eskidir. Kavram olarak ilk ortaya çıkışı ellili yılların ortasındadır. Üzerinden üç çeyrek asır geçmesine rağmen ancak son yıllarda hep birlikte şahit olduğumuz ilerlemeler yaşanmıştır. Bunun nedeni yapay zekâ çözümlerinin çalışması için gerekli “işlemci” gücünün yeterli olmamasıdır.

Bilgisayarlarda işlemleri, Türkçeye çok güzel bir şekilde “işlemci” olarak çevrilen “prosesörler” yapar. İşlemciler, binlerce transistörden oluşan, 0, 1 sayılarını ve mantık dersi alanların hatırlayacağı “ve, veya, ise, ancak” operatörlerini kullanarak işlem yapan elektronik bileşenlerdir. İşlemci teknolojisindeki gelişmeyi anlamak için yıllara göre transistör sayılarına bakmamız yeterli olur. 1978 yılında bir Intel işlemcide 29 bin transistör varken 2020’lerde bu sayı 100 milyarın üzerine çıkmıştır. Yapay zekânın çalışabilmesi ve kendini internetteki devasa veri üzerinden eğitmesi için gerekli işlemci gücüne ancak ulaşılabilmiştir.

Diğer önemli faktör de veridir, internetin yaygınlaşması sonucu çok büyük miktarda veri internet üzerinden elde edilebilir olmuştur. Veri olmadan yapay zekânın eğitilmesi mümkün değildir.

Yapay zekânın eğitilmesi ve çalıştırılması çok maliyetlidir. Sıklıkla duyarsınız, yapay zekâ ile hazırlanan komik bir video izleyen kullanıcılar “harcadığı suya değmiş” gibi yorumlar yapar. Evet, yapay zekânın çalışması için gerekli binlerce çipin bulunduğu yüzlerce bilgisayarın çok yüksek bir elektrik ve soğutma gibi maliyetleri vardır. Büyük veri merkezlerinde soğutma su ile yapıldığı için böyle bir espri oluşmuş. Hattâ yapay zekâ botları ile konuşan insanlar, karşısında insan varmış gibi davrandıklarından “şunu yapar mısın”, “teşekkür ederim” gibi kalıpları kullandığı için önde gelen yapay zekâ şirketlerinden birinin yöneticisi bunun için oluşan maliyete “iyi harcanmış para” demişti. Çünkü karşıdaki yapay zekâ programı her kelimeyi işlemek ve anlamak için enerji harcıyordu, bu da para demekti.

Gelelim yapay zekâ ile ilgili “bir gün dünyayı ele geçirecek mi” veya “işimizi elimizden alacak mı” şeklinde özetleyebileceğimiz endişelerin yerli mi, yersiz mi olduğuna. Psikolojide korkuların üzerine gitmek diye bir yaklaşım var mâlûmunuz; korkuları yenmede oldukça etkili bir metot olduğu söylenir. Yapay zekânın bizde oluşturduğu korku ve endişenin üzerine gitmek için de onun tam olarak ne olduğunu ne yapabildiğini ve en önemlisi ne yapamadığını bilmemiz lâzım. Bendeniz bir bilgisayar mühendisi olarak “ne ve nasıl” sorularının cevabı için bir süredir çalışıyorum. Ancak girişte de belirttiğimiz gibi bu soruların net bir cevabını bulamıyoruz. Bunun nedeni çözümün bilinmezliği.

Bu bilinmezliği anlamak için biraz daha detaya girelim: bugün yapay zekâ denildiğinde en çok konuştuğumuz büyük dil modellerinin temel çalışma prensiplerinden biri aslında oldukça basittir: bir sonraki kelimeyi tahmin etmek. Basit bir örnekle; yapay zekâya “Türkiye’nin başkenti neresidir?” diye sorduğumuzda, daha önce eğitildiği devasa veri setindeki olasılıklara bakar. “Türkiye’nin başkenti…” kalıbından sonra gelebilecek kelimeler arasında Ankara olasılığının %99,9 İstanbul olasılığının %0,01 olduğunu görür ve en yüksek olasılık olan “Ankara” cevabını üretir. Elbette arka planda milyarlarca matematiksel hesaplama döner, ancak özü itibariyle yaptığı iş bir olasılık hesabıdır.

İnsan zekâsının taklit edilmesi beyin sinir hücrelerinin yapısına benzer yapay sinir ağlarının kurulması ile yapılıyor. Sinir hücreleri kendilerinden çıkan birçok bağlantı ile diğer sinir hücrelerine bağlıdır ve bu bağlantılardan elektriksel ve kimyasal yollarla sinyalleşme akışı olur. Yapay sinir ağlarında da bir girdi vardır, bu girdilerin ağırlıkları vardır, bu ağırlıklara göre doğru sonuca ulaşana kadar yapay zekâ kendini eğitir. Yapay zekâyı bilinmez kılan nokta tam olarak burada başlıyor. Yapay sinir ağları, milyarlarca parametreden oluşan devasa bir ağ yapısına sahiptir. Bizler insanlar olarak sistemin girdisini (sorduğumuz soruyu) ve çıktısını (verdiği cevabı) net olarak biliriz; sistemi nasıl eğiteceğimizin mimarisini de insanlar çizer. Fakat o devasa ağın içindeki milyarlarca nöronun o an tam olarak hangi kombinasyonla çalıştığını, kararın tam olarak hangi katmandaki hangi katsayıya dayanarak alındığını bilemiyoruz. Evet, bu kulağa mantıklı gelmiyor ama teknik olarak şu an yapılan açıklamalar bu şekilde.

Günümüzdeki yapay zekâ çözümleri, her ne kadar birçok mesleği dönüştürecek ve etkileyecek olsa da insanlığı yok etme veya dünyayı ele geçirme gibi bir güçten henüz hayli uzağız. Bunu yapabilecek kapasite literatürde “Yapay Genel Zekâ” olarak kavramsallaştırılmıştır. Buradaki “genel” ifadesi; tam olarak insan gibi esnek düşünebilen, bağlam kurabilen ve öğrenebildiğini farklı alanlara aktarabilen zihin yapısını temsil eder. Şu anki yapay zekâ çözümlerinde insan zekâsı taklit edilse de bu durum mevcut veriyi işlemekle sınırlıdır; duygu, bilinç ve sezgi gibi insanî kavramlara sahip değillerdir. En azından şimdilik…

Yapay zekâ ile ilgili endişe verici noktalardan biri aslında budur, yani duygu ve sezgiye sahip olmamaları. Bu nedenle Yapay zekâ kendisine verilen görevi körü körüne yapmaya odaklanır. Örneğin ona “dünyadaki hava kirliliğini azalt” talimatı verdiğimizde; benzinli ve dizel tüm araçların kullanımını anında durdurmak, fabrikaları kapatmak ve hattâ üretimi felç etmek isteyebilir. Bu kararın insanî, sosyal veya ekonomik maliyetine bakmaz; tek odaklandığı nokta kendisine verilen hedefi ne pahasına olursa olsun gerçekleştirmektir.

Bu kritik teknolojide dünyada önde gelen iki ülke var, tahmin edebileceğiniz gibi biri Amerika diğeri Çin. Bunun farklı sebepleri var. En önemlilerinden biri yapay zekâ için gerekli donanımların üretilmesi konusu. Burada karmaşık bir durum var. Çip tasarımları çoğunlukla Amerika’nın, fabrika Tayvan’da, cihazlar Hollandalı, lensler Alman derken çok hassas ve en ufak siyasî krizden etkilenen bir üretim dengesi var. Elimizde bu donanımlar olmadan bizim yapay zekâda söz sahibi olmamız çok mümkün değil. Diğer önemli konu işin teorisi. Literatürde Çin çok önde ama donanım açısından Amerika’ya ve Tayvan’a bağımlı. Bu bağımlılığı kırmak için çok miktarda para harcansa da yılların hassas teknolojisine erişmek çok zor. Birkaç santimetrekarelik bir silikona milyarlarca transistör yerleştirmek için çok hassas ve karmaşık bir teknoloji gerekiyor. Bir diğer önemli konu para, şu anda yapay zekâ çalışmaları devasa bütçelere ihtiyaç duyuyor. En önde gelen şirketlerin birçoğu zarar açıklıyorlar. Hattâ geçtiğimiz günlerde şirketler ortak bir açıklama yaparak bu işi biraz yavaşlatalım dediler. Sanki dertlerini güvenlik ve yukarıda saydığımız endişe olarak açıklasalar da kamuoyu sorunun daha çok maliyetler olduğunu düşünüyor.

Sözü uzattık, gelin biraz da ülke ve birey olarak biz ne yapabiliriz, ona bakalım. Gerçekçi olalım, Çin’in yıllardır çok büyük bütçelerle tam olarak başaramadığı donanım kabiliyetini elde etmemiz çok zor. İHA’ları yirmi yılı aşkın sürede bir yere getirdik ancak buradaki teknolojide işler çok daha maliyetli ve hassas. Yapay zekâ sadece donanımdan ibaret değil, işin özünde “veri” var. Şu anda yapay zekâ olarak karşımıza çıkan çözümlere büyük dil modelleri deniyor (LLM). Türkiye’nin Türkçe kendi dil modeli olabilir, bu konuda devletin girişimleri var. Mevcut büyük dil modellerinin tamamı Batı dünyasının ürettiği metinler, değer yargıları ve dünya görüşüyle besleniyor. Kendi dilimiz, kendi kültürel ve tarihsel hafızamızla beslenmiş yerli dil modelleri geliştirilebilir. Ancak burada da çok büyük miktarda maddî kaynağa ihtiyaç olduğunu belirtelim. İşin teorik kısmında söz sahibi olmak için akademinin çok büyük emek vermesi gerekir. Şu an bırakın ülkemizi Avrupa’nın bile bu alanda söz sahibi olduğunu söyleyemeyiz.

Günümüzde yapay zekâ henüz endişelendiğimiz kadar güçlü olmasa da bu teknolojinin en güçlü firmalarının, teorisinin ve donanım tasarımlarının Amerika’da olduğunu düşünürsek endişelerimizin yersiz olmadığını görürüz. Teknoloji bir araçtır, yapay zekâ çözümleri araç olarak kaldığı takdirde insanoğlunun hayatını kolaylaştırıcı etkileri olacaktır. Elbette otomobillerin çıkması ile at arabalarının, matbaanın kullanılması ile müstensihlerin işlerinin etkilenmesi gibi yapay zekâ birçok mesleği etkileyecek, sosyal hayata etkisi olacaktır. Ama insan iradesini aşacak hale gelmesi yine insanın elinde.

Belki de asıl soru yapay zekânın dost mu düşman mı olacağı değil, asıl soru, insanın bu güçlü aracı  hangi amaçlarla ve hangi sınırlar içinde kullanacağıdır.