Günümüzde insan kalabilmek
Zaimoğlu

  Sayı: 130 - Ekim / Aralık 2026

Tweetle

Günümüz insanı insan mı, insan kalabilir mi? İnsan olabilmenin özelliklerini taşıyor mu? Soru biraz ağır mı oldu? İnceleyelim: İnsan nedir? Özellikleri, yaratılışı, yaratılış gayesi; hakkında dinî, gayrî dinî bilinen ve söylenen bilgiler nelerdir? İnsanın, insan olmak için veya genel olarak ayakta ve hayatta kalabilmek için neye ihtiyacı var? Maddî veya manevî?

İnsan insanlıktan çıkar mı? Çıkarsa nasıl çıkar ve ne olur? Menfî yönde düşüş olursa ne olur?  Müspet yükseliş var mıdır? Varsa nasıldır ve o yükselenler kimlerdir? İyi insan, kötü insan; dahî insan, aziz, velî insan nasıl olur?

Yeterince giriş cümlesi ve sorusu serdettik; şimdi mevzuyu biraz açalım ve meramımızı anlatmaya çalışalım:

Çok şahane bir izah ve buluş okudum Üstâd Necip Fazıl'dan. Şöyle yazmış bir yazısının içinde:

"-İnsanlar dört çeşit: 1. İyi iken iyi bilinen, 2. Kötü iken kötü bilinen, 3. Kötü iken iyi bilinen, 4. İyi iken kötü bilinen. Bu ne müthiş bir izah; insanı efradını cami, ağyarını mâni bir toparlama, çerçeveleme... Bu izahtaki normal ve makul insan birinci maddedeki kişilik. İnsan bu, insandan murad bu: İnsan iyi olmalı ve iyi bilinmeli: Güvenilir, ahlâklı, iyilik sever, diğerkâm, vicdanlı, merhametli vs. ile ne kadar güzel ahlâk maddesi, vasfı ne varsa öyle olmalı. Çünkü insan böyle olunur ve insana yakışan budur.

Şimdi soralım acaba durum nedir, olan bu mudur? Hepimiz hep bir ağızdan deriz ki: Hayır! Asla, insanlar böyle değil, yani hep iyi olamıyor ve iyi bilinmiyor, hakkında iyi düşünülmeyebiliniyor, yani çoğu kere suizan ediliyor. Bazen iyi iken bile kötü biliniyor; 4.maddede yazıldığı gibi... En kıymetli insan da onlar. Aslı, özü iyi; ama şu veya bu sebepten kötü biliniyor; hakkında suizan ediliyor. Bir veliye bir kişiyi övmüşler, hep iyilik akıyor adamdan; ama veli hoş karşılamamış, beklemiş… Aaa ne kadar güzel, dememiş. Bir müddet sonra bir yerde aleyhinde konuşan birine rastlamış ve hah şimdi tamam oldu demiş, herkesin birini hep birlik sevmesi iyi bir özellik değil. İnsanın seveni de olmalı, sevmeyeni de insanın sevdiği de olmalı sevmediği de... Hubbu fillah, buğzu fillah sırrı… Allah için sevmek ve Allah için buğzetmek. Allah için buğz edenin elbet sevmeyenleri, aleyhinde konuşan ve iş çevirenleri olur.

O zaman, acaba insan neden hep iyi olup, iyi kalamıyor? Bunun çok kısa ve bilindik cevabı var: Kadim bilgi ile gelen; insan ruh ve nefsten ibaret, iki zıt kutbu kendisinde barındırıyor. Ruh tarafında kendisinin talep etmesi ile yardım alabileceği kaynaklar olduğu gibi; nefs tarafında hiç talep bile etmeden kötülüğe çağıran, yönlendiren bir düşmanı var: şeytan...

İşte insan, bunlar ile insan; dilerse ruhuna destek Rabbinden, Onun Kitabından, manevî merkez ve kişilerden, meleklerden, iyi insanlardan yardım ve destek alabilir. Bu cümlede en kritik kelime: dilerse!.. Evet dilerse bunlardan ona yardım gelebilir, iyi insan olup, daim iyi kalabilmek için...

İnsanın menfî kutbu olan nefs tarafında ise hiç dilemeden ve destek talep etmeden yanında bitiveren veya ondan hiç ayrılmayan birileri var: Şeytan ve askerleri, kötü arkadaş, gayri meşru ve reklâmı yapılan bütün şubeler, yollar, merkezler, mekânlar vs... Ve nefsi.

Maddî olarak iyi insan da kötü insan da aynı şekilde, benzer gıdalar ile beslenir, örtünür ve bir çatı altında, meskende barınır. Temel ihtiyaçlar genel, herkesi kapsıyor. Fakat ihtiyaçlar sınıf atladıkça, sosyal ve ruhî açıdan insan olmak ve kalmak zorlaşıyor. Demişti ki sevdiğim: Yaşamak zor ölmek zor; kavuşmaksa (burada adam olmak) zor mu zor! Evet insan olmak çok zor, hele insan kalabilmek daha da zor!.. Hele bu devirde…

Ve niçin yaratılmış? Buna bir tek cevap var, başka hiç kimsenin ve hiçbir ideolojinin bir beyanı da yok bu konuda. Allah Kitabı Kadiminde buyuruyor: “İnsan ve cinleri ancak bana kulluk etsinler diye yarattım!” Ve Tinn Suresi’nde “insanı ahseni takvim üzere, (güzel, mükemmel) şekilde yarattığını ve esfeli safiline (aşağıların aşağısına) düştüğünü, düşürüldüğünü” haber veriyor. Yani insan, bir bünyede iki zıt kutbu cem ediyor: ruh ve nefs (şeytan beraber); en azizken - en sefil olma ihtimali hep mevcut... Ya zirvede veya uçurumun dibinde olma ihtimali... Kelebek Muhip bir sohbetinde demişti ki: “Minareden düşen şey ortalarda bir yere takılıp kalmaz; taa dibe, yere çakılır.” İşte insan insanlıktan düşünce yarım insan, yarım iyi olamıyor. Düşünce en dibe düşüyor. Çıkınca da meleklerden üstün... Böyle bildiriliyor. İmân ettik.

Çöle İnen Nur kitabının giriş bölümünde Üstâd söyle diyor, güzel ahlâkı tamamlamak üzere gönderilen, Gaye İnsanı anlatmaya başlamadan önce: “İnsan Ona yaklaştığı nispette insanlaşır!” Yani insandan murad O’dur. İnsan O... Diğerleri O’na yaklaşan ve O’ndan uzak düşenler.

Allah insanı hür yaratmış, böylece o yolunu da iradesi ile kendisi seçiyor. Yani Cennet mi Cehennem mi olacak varış yeri, kendisi tercih etmiş oluyor. Seçim insanın elinde, hür iradesinde... Fakat imandan içeri adım atınca hürriyet bitiyor, kurallar başlıyor: Çifte kanat; emir ve yasaklar var. Bunlar ile sınır çiziliyor. İman yolunu seçmeyen ise hür mü kalacak zannediyoruz? Nerdeeee! Ne nefsi yakasını bırakır insanın ne şeytanı ve ne de kötü arkadaşı... Hele bir de bugünkü manzarada hâli nicedir?! Kötü mecralar o hale geldi ki insan kalmak imkânsızlaştı! Sanki esfeli safilindenden daha aşağı düşmenin yolları açıldı: Tiktok, instegram, facebook, twitter vs, sosyal medya ve yapay zekâ yoluyla... Öyle tuzaklar kuruyor ki bu kanallar, şeytana hiç ihtiyaç ve lüzum bırakmıyor. Artık şeytan emekli olmuş sayabilir kendisini: Onun göstereceği ve teşvik edeceği yolları gösteren, teşvik eden her şey istisnasız herkesin elinde ve cebinde bulunuyor zira... Bu yollar ile insanın insanlığı elinden çalınıyor ve hattâ çalındı bile diyebiliriz. Bu konuda ve daha fazlası için sadece Prof. Oytun Erbaş’ı dinlemek yeter.

Artık insanların ekserisi mukaddes Kelâm, Kur’ân'ı Kerimin ifadesi ile “belhum adal” derekesine düşmüş! (Hayvandan aşağı)...  İtirazı olanlar olabilir elbet, ama vakıa budur.

Dedik ki: “İnsanların en makbulü; iyi iken kötü bilinenler” tabiî bu oluş diğer hemcinslerinin zannından, dedikodusundan ibaret. Oysa Allahu Teâlâ, “zannın çoğunun kötü olduğunu ve kötü zandan uzak durmamız gerektiğini emrediyor.”

Sosyal medya ile gelen kötülükleri saymaya gerek duymadık; herkes çok iyi biliyor o uygunsuz söz, davranış ve görüntüleri; teşvik ve telkinleri… Nasıl biliyor herkes, çünkü herkesin elinde mini bilgisayar, cep telefonu var. Tekrar etmek lüzumsuz olurdu burada. Hâl böyle olunca, bu şartlarda, her şeye rağmen insan olan ve insan kalabilenler kahramandır ve: Onlara ne mutlu!

Bugünlere gelmeden bakın Abdülhakîm Arvasî hazretleri bir mektup risalesinde ne yazmış: “Bu bir zamandır ki dinin ahkâmı gizli, görünmüyor. Yolların en güzeli ve başta geleni, tarikât yolu ki, bomboş, hiç giden yok. İnsanlarda daima kötülüğü emreden ‘nefsi emmare’ hâkim ve insanları taht-ı tasarrufuna almıştır. Şeytanın bütün askerleri her tarafta, arzu ve isteklerinin yerine getirilmesi için emrediyorlar.” Bu söz söylendiği vakit değil internet, yapay zekâ televizyon bile yok. Devir Cumhuriyetin ilk yılları… Vefatından önceki yıllarda Beyazıt ve Sultanahmet Camilerinde ders verdiği zamanlarda, yani 1943 yılından evvel, bir gün İstanbul Beyazıt kapalı çarşısından geçerken onu tanıyan biri şöyle seslenmiş:

“˗Efendi hazretleri dua buyurun da Muhammed Ümmeti kurtulsun!” Efendinin cevabı ağlatacak cinsten olmuş:

“˗Siz bana O’nun ümmetini gösterin, ben de size hemen onların kurtulduklarının haberini vereyim!”

Ve buyuruyor başka bir zaman ve başka bir vesile ile:

“˗Bu devrin velileri beş vakit namazını kılanlar.” (NFK - Rapor 5/ dergi-kitap).

Şimdi insan mıyız yoksa neyiz? Soralım kendimize! Nefs muhasebesi unutuldu. Bu ibareyi kullanacak insan bile kalmadı demeye korkuyorum. “Hesaba çekilmeden kendinizi hesaba çekiniz!” Hadis emrini hatırlasak kim üstüne alınır? Entelektüel kriz çekmiş veya çekecek kaldı mı dünyada?! Bizim muhatabımız inananlar ya onun için yazabiliyorum şu son cümleyi:

“˗Allahım bizi hem af ve hem adam (insan) et!” (Vecdimin Penceresi-NFK) ve Onun Ümmeti eyle bizi!

Beri gel, serseri yol!

O'nun Ümmetinden ol!

Sel sel kümelerle dol!

O'nun Ümmetinden ol! (Necip Fazıl)

İnsan hata, acz ve unutkanlıktan ibaret!

Günaha dalma dur, kal doğruda, biraz sabret!